Waarom noemen we Sinterklaas al eeuwenlang goed?
Wie de traditionele sinterklaasliedjes meezingt, bezingt steevast zijn befaamde goedheid. Maar waar komt die eretitel ‘goedheiligman’ eigenlijk vandaan? Utrechtse onderzoekers doken in de middeleeuwse geschiedenis van de Sint, met verrassende inzichten voor iedereen die het Sinterklaasfeest viert.
De letterlijke betekenis van goedheiligman
De term goedheiligman is opgebouwd uit de woorden goed, heilig en man. Waar het ‘heilige’ en ‘man’ voor een bisschop uit de late oudheid nog wel te begrijpen zijn, roept het woord ‘goed’ meer vragen op. Voor de allereerste vermelding van Sint Nicolaas als deze goede, heilige man moeten we volgens Rutger Kramer, historicus en sinterklaaskenner aan de Universiteit Utrecht, terug naar de middeleeuwen. Uit zijn onderzoek blijkt dat de Sint in die periode werd afgeschilderd als een gulle figuur die mensen hielp hun leven te verbeteren. Wat precies onder ‘goed’ werd verstaan, verschilde echter per tijdperk en locatie.
Het woord ‘goed’ stamt vermoedelijk af van het Proto-Indo-Europeesche *ghedh-, dat volgens taalwetenschappers iets betekende als ‘geschikt’ of ‘compatibel’. Kramer licht toe: “Verwante vormen uit de oudste Germaanse talen betekenen ‘iets met een wenselijke eigenschap’. Aan die eigenschap lijkt Sinterklaas ook vandaag de dag nog te voldoen, zeker als hij cadeautjes meebrengt voor in een ‘lege, lege tonne’. Wel handig om daarbij te zeggen dat ‘goed’ voor iedereen iets anders kan betekenen. Goedheid is geen objectief gegeven, maar een heel fluïde begrip.”
De historische figuur achter de mythe
Onze Sinterklaas is in de basis afgeleid van Nicolaas van Myra (ca. 270-ca. 336), een bisschop en latere heilige uit het hedendaagse Turkije. Toch waarschuwt Kramer dat het trekken van een rechte lijn lastig is. Middeleeuwse auteurs pasten verhalen lukraak aan of verzonnen nieuwe elementen, waardoor er geen eenduidige chronologische lijn bestaat.
In de overgeleverde manuscripten verricht Sint Nicolaas doorlopend wonderen, wat zijn status als ‘heilige’ verklaart. Maar de echte Nicolaas deed ook daden die voor gewone stervelingen waren weggelegd, zoals voedsel uitdelen tijdens een hongersnood of simpelweg bidden op de juiste manier.
Verschillende verhalen, dezelfde boodschap
Kramer onderzocht tientallen middeleeuwse manuscripten in tal van talen, waaronder het meest uitgebreide verhaal uit laatmiddeleeuws IJsland: de Nikolaus Saga erkibyskups van abt Bergr Sokkason. Hoewel auteurs hun eigen lokale elementen en streekgebonden waarschuwingen aan de legendes toevoegden, bleef de uiteindelijke boodschap vaak hetzelfde.
Een beroemd voorbeeld is het verhaal waarin de Sint een aan lagerwal geraakte familie uit de brand hielp door stiekem zakken goud door het raam te gooien. Hierdoor kregen drie dochters een bruidsschat en werd gedwongen prostitutie voorkomen. Volgens Kramer is het de rol van de Sint om mensen binnen de maatschappelijke normen te trekken. “De orde is dus hersteld en zo komt alles ‘goed’.” Wat die norm precies inhield, verschilde per eeuw en regio: van vaders op stand in Constantinopel tot eerbaarheid in Italië.
Bron: Universiteit Utrecht