Utrechts beschermheilige Sint Maarten zette hier nooit voet

Elk jaar kleurt Utrecht op 11 november feestelijk door lampionnen voor haar beschermheilige Sint Maarten, maar historisch gezien zette de man zelf nooit een voet in de Domstad. Toch blijft zijn nalatenschap overal in de stad springlevend en actueel. Volgens hoogleraar Els Rose, die de heilige al dertig jaar bestudeert aan de Universiteit Utrecht, zou hij vandaag de dag flink wat werk hebben aan de hedendaagse ongelijkheid: “Ik denk dat hij een hoop mantels te versnijden zou hebben.”

Krijger in plaats van weldoener

Het klassieke verhaal vertelt hoe de vierde-eeuwse Romeinse militair Martinus bij een poort zijn mantel doormidden sneed voor een koukleumende bedelaar, om later bisschop van Tours te worden. Hoewel soms gedacht wordt dat dit tafereel zich bij een Utrechtse poort afspeelde, kende Utrecht in die periode helemaal geen stadspoorten. De heilige verbleef louter in Frankrijk.

Dat Utrecht hem toch als patroon koos, is te danken aan de Frankische heersers en de missionaris Willibrord. Voor de Franken was Sint Maarten namelijk geen zachtmoedige gever, maar een militair rolmodel dat overwinningen in gewapende conflicten belichaamde. In die vroege middeleeuwen gingen veroveringen en bekeringen tot het christendom geregeld hand in hand, waardoor een strijdbare beschermheilige goed van pas kwam.

Rebel tegen de gevestigde orde

In zijn eigen tijd lag Martinus echter geregeld overhoop met de kerkelijke autoriteiten. Terwijl hij als bisschop aanspraak maakte op een comfortabele residentie, koos hij bewust voor het afzien in een kille grotwoning – een levensstijl die hem zware kritiek van mede-bisschoppen opleverde. Rose bezocht die rotswoningen in Tours zelf; tot in de late twintigste eeuw werden ze bewoond en zat er zelfs tijdelijk een pizzeria in. Zo ervoer de onderzoeker hoe vochtig en koud het bestaan daar geweest moet zijn.

Sporen in het Utrechtse straatbeeld

Wie goed oplet, ziet Martinus op tal van plekken in Utrecht opduiken. Niet alleen waakt hij als windvaan boven op de Domtoren, ook sieren afbeeldingen van hem woonhuizen in Wittevrouwen en versieringen langs de werfkelders aan de Oudegracht.

Zelfs de lampionnentocht van kinderen is terug te voeren op zijn gedachtegoed. Het langs de deuren gaan voor snoepgoed is volgens Rose een afspiegeling van het mantelverhaal: de kinderen vervullen de rol van de bedelaar, terwijl de uitdelende buurtbewoners in de schoenen van Sint Maarten stappen.

Waar de herdenking vroeger voornamelijk binnen kerkmuren bleef, verbindt het feest nu de hele stad. Een voorbeeld daarvan is de Sint Maarten Parade, die dit jaar op 7 november wordt gehouden. Volgens Rose blijft de kern van het feest – het delen in tijden van schaarste – van blijvende waarde voor Utrecht.

Bron: DUIC