Eeuwenoude Utrechtse strijd om de maatschappelijke universiteit
Wie denkt dat termen als ‘impact’ en ‘public engagement’ moderne uitvindingen zijn van de Utrechtse universiteit, vergist zich schelijk. Al bij de oprichting kregen professoren de simpele opdracht mee om naast betaalde private lessen ook gratis openbare colleges te geven als dienst aan de samenleving. Toch bleek de werkelijkheid door de eeuwen heen een stuk weerbarstiger dan de nobele idealen.
Gratis lessen over heelkunde en natuur
In de praktijk liep het stormlopen voor die gratis colleges in de achttiende eeuw vaak spaak. Waar privaatcolleges door talloze studenten werden bezocht, trokken de openbare lessen soms amper toehoorders of werden ze simpelweg overgeslagen door professor Hahn en zijn collega’s. Het vermoeden rees al snel dat de hoogleraren hun tijd liever staken in de betaalde varianten, ondanks dat de universiteit geacht werd bij te dragen aan de maatschappij met onderwerpen variërend van heelkunde tot natuurkunde.
Arbeiders in het werkliedengebouw
Honderdvijftig jaar later waaide vanuit Engeland het zogenaamde ‘Toynbeewerk’ over naar de Domstad om rijk en arm dichterbij elkaar te brengen. In het werkliedengebouw Concordia aan de Loeff Berchmakerstraat gaven Utrechtse studenten in 1893 cursussen over onder meer sterrenkunde, Darwin en EHBO. Maar de lokale cultuur reageerde behoudend. Zo noemde de adellijke student Hubert van Asch van Wijck het initiatief een ‘gevaarlijk spelletje’ en vond hij dat arbeiders vooral tevreden moesten worden gehouden met hun lot.
Bovendien pakte de praktijk anders uit dan gehoopt: in plaats van de armste arbeiders bleek het publiek in Concordia voornamelijk te bestaan uit militairen, ambtenaren en de gegoede klasse.
Wetenschapswinkels en maatschappelijke urgentie
De drang om de wetenschap te koppelen aan de maatschappij keerde in de jaren 1970 luidkeels terug door een democratiseringsgolf. Dit leidde tot de oprichting van de Chemiewinkel Utrecht en al snel daarna vergelijkbare initiatieven voor biologie, letteren en natuurkunde. Gewone burgers en actiegroepen konden hier terecht voor onafhankelijk onderzoek, zoals het meten van vervuiling rond fabrieken.
Voor studenten, zoals oceanograaf Erik van Sebille tijdens zijn vroege geluidsmetingen nabij het spoor in Den Bosch, bleek die directe maatschappelijke betrokkenheid cruciaal voor hun gevoel van urgentie en verantwoordelijkheid. Uiteindelijk gingen deze initiatieven op in de universitaire organisatie, waardoor ze hun unieke plek verloren. Of moderne opvolgers zoals Community Engaged Learning meer blijken te zijn dan een tijdelijke trend, zal de tijd moeten leren.
Meer weten over de rijke historie van de Utrechtse instelling? Oud-hoogleraar Leen Dorsman vertelt maandelijks over de lange geschiedenis op de website van de universiteit.
Bron: Universiteit Utrecht